Ponad czterysta lat temu w ogrodzie biskupiego zamku w Eichstätt rosły setki gatunków roślin, wśród nich tulipany, irysy, lilie i wiele egzotycznych okazów sprowadzanych z odległych krajów. Dziś po tym niezwykłym ogrodzie możemy spacerować dzięki ilustracjom zgromadzonym w dziele Basiliusa Beslera „Zielnik czterech pór roku” Wydawnictwa Jedność. Monumentalna publikacja pozwala podziwiać nie tylko piękno roślin, ale także kunszt artystów, którzy uwiecznili je na rycinach na początku XVII wieku.
Kim był Basilius Besler?
Basilius Besler (1561–1629) był niemieckim aptekarzem i botanikiem związanym z Norymbergą. Żył w czasach, gdy botanika dopiero rozwijała się jako samodzielna nauka, a wiedza o roślinach była ściśle związana z medycyną i aptekarstwem. Rośliny ceniono jedynie ze względu na ich właściwości lecznicze i użytkowe.
Besler zasłynął jednak dzięki przedsięwzięciu, które wykraczało daleko poza tradycyjne zielniki. Na zlecenie Johanna Konrada von Gemmingena, księcia-biskupa Eichstätt w Bawarii, podjął się udokumentowania roślin rosnących w ogrodzie otaczającym biskupi zamek Willibaldsburg.
Ogród ten należał do najwspanialszych kolekcji roślinnych swoich czasów. Obok gatunków europejskich uprawiano w nim rośliny sprowadzane z odległych zakątków świata, między innymi z Azji i Ameryki. Posiadanie takich okazów świadczyło nie tylko o zainteresowaniach przyrodniczych właściciela, ale również o jego zamożności i prestiżu.
Prace nad dokumentacją ogrodu trwały kilkanaście lat. Besler kierował przedsięwzięciem, przy którym pracował zespół rysowników i rytowników. W 1613 roku ukazało się monumentalne dzieło Hortus Eystettensis, czyli „Ogród Eichstätt”.
Co znajdziemy w zielniku czterech pór roku?
Oryginalne Hortus Eystettensis zawierało 367 tablic wykonanych techniką miedziorytu, przedstawiających 1084 rośliny. Było jednym z największych i najbardziej kosztownych wydawnictw botanicznych swojej epoki. Powstawały zarówno egzemplarze czarno-białe, jak i luksusowe, ręcznie kolorowane.
Najciekawszy jest jednak sposób uporządkowania roślin. Besler nie zastosował podziału według ich właściwości leczniczych czy dzisiejszych rodzin botanicznych. Ułożył je zgodnie z porami roku, w których kwitły lub prezentowały swoje walory ozdobne.
Wiosną pojawiają się rośliny cebulowe i pierwsze kwiaty budzącego się ogrodu. Lato przynosi bogactwo kształtów i kolorów, jesień kolejne gatunki oraz rośliny z owocami. Zima zajmuje znacznie mniej miejsca, co odpowiada naturalnemu cyklowi wegetacji w środkowej Europie.
Taki układ sprawia, że album przypomina spacer po ogrodzie, który zmienia się wraz z upływem miesięcy.
Ilustracje, od których trudno oderwać wzrok
Największą wartością albumu są oczywiście ilustracje. Rośliny przedstawiono z niezwykłą dbałością o szczegóły. Widać kształty liści, budowę kwiatów, łodygi, cebule i korzenie. Niektóre okazy pokazano w różnych fazach rozwoju, od pąków po rozwinięte kwiaty.
Warto przyjrzeć się również kompozycji poszczególnych tablic. Rośliny umieszczono na jasnym, pozbawionym krajobrazu tle. Czasami jedna zajmuje niemal całą stronę, innym razem kilka gatunków tworzy wspólną kompozycję.
Nie są to jednak ilustracje botaniczne w dzisiejszym rozumieniu. Ich autorzy starali się wiernie oddawać wygląd roślin, ale równie ważne było piękno przedstawienia. Zdarzało się, że względy kompozycyjne przeważały nad ścisłością naukową.
I właśnie w tym tkwi urok tych rycin. Są jednocześnie dokumentacją przyrodniczą i dziełami sztuki.
Jak czytać, a właściwie oglądać ten album?
Moim zdaniem najlepiej nie spieszyć się z oglądaniem tej książki. Nie trzeba poznawać wszystkich ilustracji podczas jednego wieczoru. Warto wracać do niej o różnych porach roku i porównywać przedstawione rośliny z tymi, które właśnie kwitną w naszym ogrodzie.
Szczególnie interesujące jest rozpoznawanie dawnych odmian roślin ozdobnych. Tulipany, narcyzy, irysy czy lilie były cenione przez ogrodników już w czasach Beslera. Niektóre wyglądają zaskakująco znajomo, inne różnią się od współczesnych odmian.
Można też spróbować spojrzeć na ilustracje oczami XVII-wiecznego miłośnika ogrodów. Wówczas wiele roślin, które dzisiaj kupujemy bez większego trudu w centrach ogrodniczych, stanowiło prawdziwe rarytasy. Szczególnie ceniono gatunki sprowadzane z dalekich krajów oraz odmiany o nietypowych kształtach i barwach kwiatów.
Warto zwrócić uwagę na same ryciny, na precyzję linii, sposób przedstawienia płatków, cieniowanie liści i układ całej kompozycji. W czasach, gdy nie istniała fotografia, wykonanie tak dokładnej dokumentacji wymagało ogromnej cierpliwości i umiejętności.
Zielnik, który opowiada historię ogrodnictwa
Oglądając album, łatwo zapomnieć, że powstał on w zupełnie innych realiach niż współczesne książki ogrodnicze. Nie było katalogów i szkółek roślin ozdobnych, a systematyka jako nauka powstała 100 lat później.
W Europie rozwijała się natomiast fascynacja roślinami ozdobnymi. Ogrody stawały się miejscami kolekcjonowania gatunków przywożonych z kolejnych wypraw. Szczególną popularnością cieszyły się tulipany, które dotarły do Europy z obszarów Imperium Osmańskiego.
Hortus Eystettensis jest świadectwem tej fascynacji. Pokazuje, że ogrodnictwo już wtedy łączyło zainteresowanie przyrodą, chęć poznawania nowych gatunków i potrzebę otaczania się pięknem.
Dla współczesnego ogrodnika to również okazja do spojrzenia na historię dobrze znanych roślin. Wiele z nich uprawiamy od stuleci, choć przez ten czas zmieniały się odmiany, metody rozmnażania i ogrodnicze mody.
Tę książkę trzeba mieć w swojej biblioteczce
Ten album to dzieło sztuki botanicznej. To publikacja dla osób, które interesują się historią ogrodnictwa i potrafią docenić piękno dawnych ilustracji botanicznych. Może zainteresować również miłośników sztuki, grafiki i starych książek.
Dla mnie największą przyjemnością jest odkrywanie na tych rycinach roślin, które znam z własnego ogrodu. Świadomość, że podobne kwiaty zachwycały ludzi ponad czterysta lat temu, nadaje oglądaniu albumu dodatkowy wymiar.
Ogród Beslera dzisiaj
O tym, że wspaniałe dzieło Basilius Beslera nadal inspiruje może świadczyć fakt, że władze Bawarii postanowiły odtworzyć Ogród bastionowy zamku Willibaldsburg na podstawie „Hortus Eystettensis”. W ogrodzie kwiaty są sadzone zgodnie z porami kwitnienia, według opisu w książce. Ten unikatowy ogród udostępniono zwiedzającym w 1998 roku. Dodałam to miejsce do mojej listy podróży ogrodniczych po Europie.
Dodaj komentarz